I️⃣ Lịch sử kinh tế thực chứng: Có thật CNTB cần “vô sản hóa nông dân”?
Anh – trường hợp điển hình
4
Từ thế kỷ 15–18:
- Phong trào Enclosure (rào đất)
- Đất công làng xã bị tư hữu hóa
- Nông dân mất tư liệu sản xuất
- Di cư vào thành thị → trở thành công nhân
Khi
Industrial Revolution bắt đầu, nước Anh đã có sẵn:
- Lực lượng lao động “tự do”
- Tư bản tích lũy từ thương mại và thuộc địa

Ở Anh, luận điểm “vô sản hóa là điều kiện của CNTB” khá phù hợp thực tế.
Pháp – phức tạp hơn
Sau
French Revolution:
- Nông dân được chia ruộng đất
- Hình thành tầng lớp tiểu nông sở hữu đất
- Không bị vô sản hóa mạnh như Anh
Hệ quả:
- Công nghiệp hóa chậm hơn
- Nông nghiệp duy trì mô hình hộ gia đình lâu dài

CNTB vẫn phát triển, nhưng không dựa hoàn toàn vào “đẩy nông dân ra khỏi đất”.
Mỹ – mô hình khác hẳn
4
- Có đất đai rộng lớn
- Đạo luật Homestead Act cấp đất miễn phí cho dân
- Nhiều nông dân độc lập (yeoman farmers)
Mỹ công nghiệp hóa nhờ:
- Di dân
- Thị trường nội địa lớn
- Tài nguyên phong phú

Không có quá trình vô sản hóa cưỡng bức kiểu Anh.
Kết luận phần I
- Ở Anh: vô sản hóa đóng vai trò rất quan trọng
- Ở Pháp, Mỹ: con đường đa dạng hơn
- CNTB có thể hình thành mà không cần vô sản hóa toàn diện
Tức là: luận điểm đúng trong một số bối cảnh, nhưng không phải quy luật phổ quát.