Em nghe nhiều người đặt câu hỏi chả thấy ai trả lời
THƯA BỤI MỊN: TẠI SAO HN VÀ TPHCM LẠI BỊ LÚC TẾT NGUYÊN ĐÁN (VẮNG NGƯỜI)?
Bữa nay rảnh (mùng 2 Tết), đi lang thang trên fb, chợt thấy có mấy bài đặt dấu hỏi rằng tại sao mấy ngày này HN và SG vắng hoe mà sao bụi mịn vẫn kinh hoàng.
Thấy bà con giải thích quá trời, mà hỏng ai nói trúng hết, bèn biên 1 bài giải thích tận tường vụ này.
(Hỏng phải Phễu tui giỏi giang gì, mà là những người đáng lẽ phải biết như các quy hoạch gia, kiến trúc sư thì lại học sai cmnr. Những người học về khí tượng hay ngành môi trường thì lại không am tường quy hoạch đô thị. Còn chương trình đào tạo sau ĐH (thạc sĩ, tiến sĩ) của mấy ngành quy hoạch đô thị, quy hoạch vùng thì thích nói các điều viển vông không kiểm chứng, chứ không ưa mấy cái món tính toán khoa học vì… dốt toán. Hỏng tin cứ làm TS quy hoạch mà lôi vật lý đô thị ra - là cầm chắc rớt. Hehe…)
*
Thôi đi vô giải thích luôn.
Đại khái là khi xét ô nhiễm người ra phải xem xét nguồn thải. Nhìn vô nguồn thải 1 phát là biết nó từ đâu liền. Thí dụ như phân tích không khí, thấy có các loại khí thải từ động cơ xe như NO2, SO2, CO, v.v. CHIẾM TỶ TRỌNG LỚN cùng với BỤI CAO SU thì chắc cú đó là bụi từ các khu đô thị lớn có tỷ lệ xe máy nhiều như HN và TPHCM rồi.
Còn bụi mịn lâu lâu chúng ta thấy thì hầu như không phải là sản phẩm của 2 thành phố này. Vì sao? Vì bụi mịn mà như sương mù quánh lại đến nỗi cách xa 10m không thấy mặt người thì là ghê gớm lắm rồi, kinh dị lắm rồi. Nó chắc cú đến từ nơi khác, chứ bụi mịn xà quần ở gần mặt đất tuy nhiều, nhưng đã bị chúng ta… hít sạch rồi còn đâu. Vì rất đơn giản, nếu chúng ta hít không hết, thì nó vẫn ở đó, càng ngày càng quánh, đâu có hiện tượng trời đang xanh trong mà hôm sau đã thấy đầy sương mù Đà Lạt? Sao phi lý vậy?
(Hỏi mấy con AI thì chúng cũng chẳng biết đâu, vì đâu có dữ liệu nghiên cứu đâu mà chúng biết. Nếu có chỉ trả lời loanh quanh “do ô nhiễm xe máy”, “đốt rơm” các kiểu. Mà cái này thì do chúng đọc báo do mấy tay phóng viên 3 môn 3 điểm viết. Mà mấy tay này thì do phỏng vấn mấy ông “chiên da” được thuê để phát ngôn. Haha…)
Quay lại vấn đề. Nói về nguồn thải, nếu có học sơ qua về khí tượng (khí tượng nhé, không phải môn “khí hậu” được dạy trong mấy trường Kiến trúc, quy hoạch) - thì sẽ thấy nó đơn giản vô cùng: các nguồn thải nhiều khi cách xa nơi ô nhiễm hàng ngàn cây số. “Thủ phạm” vụ này là do hoàn lưu khí quyển.
Thật vậy, ở cấp châu lục và đới khí hậu luôn có những luồng chuyển động không khí. Chúng là hệ thống "điều hòa khổng lồ" của Trái Đất, giúp vận chuyển nhiệt lượng từ vùng xích đạo (nơi nhận nhiều ánh nắng) về hai cực (nơi thiếu hụt nhiệt) để cân bằng nhiệt độ toàn cầu.
Đó gọi là hoàn lưu khí quyển (Atmospheric Circulation), là sự chuyển động trên quy mô lớn của các khối không khí trong tầng đối lưu, tức tầng không khí cách mặt đất 10-12km (tại xích đạo nó tới 17-18km). Con số 10-18km này là rất đáng kể nếu chúng ta biết rằng trần bay của máy bay dân dụng chỉ chừng 9 tới 12km mà thôi.
Khí ô nhiễm (như bụi mịn) nhập vào tầng đối lưu, với độ cao lớn như thế, nó “quét” toàn bộ 1 châu lục là chuyện nhỏ, huống chi khoảng cách có chút éc 2000 cây số từ HN vô TPHCM. Và theo với tốc độ trung bình của gió mùa Đông Bắc (quét từ phía bắc xuống phía nam) thì 2-3 ngày là đủ đi từ HN vào TPHCM. Đó là lý do biên bụi max ở TPHCM luôn sau Hn chừng 2-3 ngày.
Với tầm “phủ” của hoàn lưu gió Đông Bắc (hoàn lưu theo mùa) bắt nguồn từ trung tâm áp cao Siberia, khối khí lạnh này di chuyển xuống xuống phía Nam theo từng đợt, tràn qua lãnh thổ Trung Quốc và tiến vào VN - thì có thể thấy vệt ô nhiễm này nằm ngoài VN. Và với quy mô khủng khiếp của nó, không khó để đoán ra nó từ các khu công nghiệp TQ. Chứ với vài chục cái nhà máy điện lẹt đẹt ở VN, có xả thoải mái cũng không ra lượng bụi siêu-to-khổng-lồ như thế. Bớt hoang tưởng lại.
Sẽ có 2 câu hỏi phái sinh sau khi đọc đến đây:
1/ Tại sao bụi khói (tạm gọi như thế) sao không đi ngang mà nó bốc lên tới 18 cây số chi cho cực vại? Ô nhiễm theo gió đi ngang vẫn được mà? Hay phải nói vậy để hợp thức hoá cái vụ hoàn lưu gì đó?
2/ Theo bài viết, bụi bay cao như thế, quét từ bắc xuống nam như thế, tại sao các thành phố khác như Hải Phòng, Đà Nẵng, Nha Trang, Đà Lạt hay ĐBSCL như Cần Thơ, Kiên, à quên, An Giang, v.v. sao không bị, mà chỉ có HN và TPHCM bị?
* Muốn giải thích điều này cần thêm vài kiến thức nền:
a. Hiệu ứng “đảo nhiệt đô thị” (UHI: Urban Heat Island) hiện tượng các khu vực trung tâm thành phố, đô thị có nhiệt độ cao hơn rõ rệt so với vùng nông thôn, ngoại ô xung quanh. Sở dĩ có hiện tượng này là do do bê tông hóa, thiếu cây xanh và nhiệt từ các hoạt động con người, nhà cửa, giao thông giữ lại nhiệt lượng cho vùng không phận của vùng đó.
b. Hiện tượng “nghịch đảo nhiệt“ (Temperature Inversion): là một hiện tượng khí tượng xảy ra khi lớp không khí ấm nằm trên lớp không khí lạnh. Điều này ngược lại với quy luật thông thường (càng lên cao không khí càng lạnh).
Trong điều kiện bình thường, không khí ấm ở gần mặt đất sẽ bốc hơi và bay lên cao, mang theo bụi bẩn và các chất ô nhiễm. Tuy nhiên, khi có hiện tượng nghịch đảo nhiệt: Một lớp không khí ấm xuất hiện như một chiếc "nắp nồi", chặn đứng khối khí lạnh hơn bên dưới (khi đêm về). Không khí gần mặt đất bị kẹt lại và không thể bay lên được.
(Điều thú vị ở đây là cả 2 hiện tượng đều có chữ “đảo nhiệt” nên gây nhầm lẫn. Một bên “đảo” là hòn đảo (island), còn 1 bên là “đảo” ý là đảo ngược, nghịch đảo.)
* Bây giờ đi vào giải thích nè:
- Không khí ô nhiễm (chứa bụi mịn) bốc lên rất cao (10-18km) là do hiện tượng “đảo nhiệt” xảy ra ở các thành phố công nghiệp. Nơi đó luôn có nhiệt độ cao hơn các vùng lân cận. Và không khí nóng có tỷ trọng thấp, bốc lên cao là vậy.
- Khi lên cao, khối ô nhiễm này di chuyển theo hoàn lưu gió bắc, quét xuống phía nam ở tầng đối lưu (10-18km).
- Khi đi qua không phận của các thành phố đông dân, ít cây cối như HN và TPHCM, vệt bụi này sa xuống theo hiệu ứng nghịch đảo nhiệt.
(Còn giải thích cho hiện tượng dị thường này, đó là do các bề mặt đô thị nóng lên vào ban ngày hun nóng không khí và bốc lên cao; đêm đến mặt đất nguội nhanh hơn (do toàn là bê tông) trong khi “trần” không khí chưa nguội đi. Và lúc này hình thành một thế đối lưu ngược, làm cho lớp không khí bên trong nó bị xáo trộn mạnh như một ấm nước nóng và cuốn bụi từ tầng đối lưu xuống.)
Và luồng khí bên trên 1 phần sẽ bị cuốn xuống dưới và “xà quần” không thoát đi được. Đó là lý do hôm trước trời vẫn trong xanh, sau 1 đêm thì không khí đục như sữa.
Còn phần còn lại của vệt bụi không bị cuốn xuống thì vẫn “vô tư” bay theo hoàn lưu khí quyển. Khi bay ngang một thành phố nào ít mảng xanh, mật độ xây dựng cao, nơi đó hình thành nghịch đảo nhiệt, thì 1 bộ phận lại sa xuống. Điều đó giải thích tại sao trên cùng một tuyến quyét ngang của hoàn lưu, mà có những thành phố không bị bụi mịn.
18/02/2026 (Mùng 2 Tết con Ngựa), dáo xư Phễu
P.S:
Hôm nay ở HN bụi mịn max, thì theo dự đoán khoảng 2-4 ngày sau TPHCM cũng bị bụi max.
. Không hiểu họ dùng cồn bao nhiêu % để pha với xăng vì em hiểu số % thiếu sẽ là ...nước. Ví dụ cồn 70% thì 30% còn lại là nước
