Em đi du lịch bên Đông và Tây Âu hay đăng ký mấy walking tour vào khu phố Do Thái. Nghe giải thích về cộng đồng và văn hóa Do Thái mới thấy dân tộc này rất thông minh và có sức sống dẻo dai. Dấu chân người Do Thái và sự thành công của họ khắp nơi làm nhiều người bản địa ghen tị là một trong những lý do khiến họ bài trừ Do Thái, nhưng sau vụ Hitler diệt chủng trong WW2 thì cũng bơn bớt rồi1. Người Do thái có văn hóa, giáo lý riêng không đồng hóa với người bản địa, ưu tiên lấy vợ chồng với người cùng tôn giáo, nên dù lưu lạc khắp nơi không bị đồng hóa như các dân tộc bị mất nước khác. Ngươi Hoa ở Sài gòn cũng được học chữ Hán ưu tiên lấy vợ chồng cùng tộc nên ít bị đồng hóa hơn các dân tộc người Chăm pa.
2. Trong khi nông dân ở châu Âu phần lớn mù chữ thì trẻ con Do thái được học về giáo lý và qua đó biết viết, học về truyền thống dân tộc nên được các lãnh chúa thuê làm thư ký, thuế, kế toán. Họ lại có tinh thần dân tộc, ưu tiên người cùng tộc khi thuê người, tin tưởng buôn bán nhau tạo thành hệ thống ngân hàng (giống như các ông chủ người Hoa ở Sài gòn, tin tưởng buôn bán với nhau)
3. Khi có vấn đề giữa lãnh chúa và nông nô thì cứ đè đầu thư lại, kế toán của lãnh chúa ra mà chửi.
4. Sự ghen ghét của dân địa phương với những dân ngụ cư mà giàu giỏi hơn mình, khác biệt với mình, tự hào dân tộc luôn coi mình là dân riêng của Chúa v.v...


