XANH MÃI LÁ DONG
Tuổi thiếu niên.
Tuổi thiếu niên của tôi bắt đầu bằng những tiếng ù ù như cối xay lúa của các tốp F-105 Thunderchief và F-4 Phantom II trên nền trời xám đục. Có những buổi trưa, nghe tiếng rít của tên lửa ‘Rắn đuôi kêu’ Sidewinder xé gió. Có những chiều, ngắm vệt lửa da cam của SA-2 loé lên cùng ánh mặt trời. Và có những đêm, mặt đất rung chuyển bởi loạt bom từ B-52 Stratofortress ở cự ly gần.
Tết đến, tôi nhìn thấy mình đang xếp hàng mua vài lạng gạo nếp, được trừ vào tiêu chuẩn gạo hàng tháng, trong khi tay còn xách mấy chai dầu hỏa mua theo phiếu chất đốt.
Ngày Tết thường không có bánh chưng, chỉ là đĩa xôi đậu xanh từ gạo nếp mua ở cửa hàng lương thực, đĩa xôi nếp mậu dịch, không có ‘Mai Châu mùi em thơm nếp xôi’ trong thơ “Tây Tiến”, nhưng được ăn kèm với vài miếng thịt kho tầu, như thế cũng đã là đặc biệt so với thường ngày.
Bánh chưng thường chỉ thấy trong các bức tranh Đông Hồ.
Tuổi thanh niên.
Là cuộc chiến ở biên giới Tây Nam. Là cuộc chiến ở biên giới Bắc ải. Hai cuộc chiến diễn ra gần như đồng thời, dài hơn mười năm. Chiến tranh chiếm hết chỗ của tuổi thanh niên.
Tết đến. Tôi như còn nhìn thấy những chiếc xe cam nhông quân sự chở đầy lá dong.
Xe cam nhông quân sự, đỗ ở mạn Cầu Giấy, hẳn là thuộc quân đoàn 26, có mật danh là Binh đoàn Pác Bó. Còn xe đỗ ở mạn Bưởi, chắc là thuộc quân đoàn 14, có mật danh là Binh đoàn Chi Lăng.
Thời chiến tranh biên giới, công tác đảm bảo hậu cần rất khó khăn, nên Bộ đã cho phép các đơn vị có thể được ‘lui cung’. Tức là đơn vị đóng ở Hà Giang, có thể cho xe về tận Hà Nội để mua rau, mua thịt cho bộ đội theo tiêu chuẩn.
Dịp Tết, để có thêm kinh phí bổ sung vào tiêu chuẩn ăn Tết cho bộ đội, nhiều đơn vị đã có sáng kiến là ‘vận tải hai chiều’. Tức là từ tiền phương mặt trận, khi về hậu phương Hà Nội, sẽ kết hợp chở theo lá dong rừng, do bộ đội khai thác, để bán cho đồng bào thủ đô mua về gói bánh chưng. Đồng bào mua được rẻ. Còn bộ đội thì có thêm chút tiền còm, để mua thêm chút rau cải xanh, cho bữa cơm Tết lính.
Ngày 30 Tết, tôi như còn thấy mấy nữ chiến sĩ đội mũ cối, cổ quấn khăn mặt bông màu xanh, khoác trên mình chiếc áo bông quân trang nam to xù, bốc những tầu lá dong không bán được lên xe cam nhông quân sự.
Trong làn mưa bụi mùa xuân, chiếc xe cam nhông còn chứa đến hai phần ba số lá dong ế. Xe khuất dần trên đường 32, từ Cầu Giấy hướng về phà Trung Hà, trở lại tiền phương Quân khu 2. Trên thùng xe, mấy nữ chiến sĩ ngồi nép vào nhau cho đỡ lạnh. Tay các em khẽ vuốt lại mép lá cho phẳng. Mắt nhòe nước. Cứ cho là nước mưa đi.
Những tầu lá xanh ấy rồi sẽ theo xe trở lại rừng. Mùa xuân đi cùng người lính, nhưng bánh chưng thì chưa chắc.
Tuổi trung niên.
Rồi bao cấp qua đi. Phố xá sáng đèn. Hàng quán bày bánh chưng vuông vức, buộc lạt đỏ, xếp cao như những khối quà Tết.
Không còn cảnh thức đêm canh bếp lửa, không còn tiếng nước sôi ùng ục dưới sân chung cư. Ít nhà còn nhóm củi luộc bánh. Trẻ con không còn chờ được “ăn miếng bánh đầu tiên” khi vớt khỏi nồi. Người lớn dè dặt với nếp, với mỡ.
Bánh chưng vẫn có. Chỉ là không còn mùi khói bếp quyện vào áo quần, không còn hơi ấm lan trong gian nhà chật. Đôi khi trên bàn thờ, hai chiếc bánh nằm lặng lẽ giữa hoa quả ngoại nhập và hộp quà bóng loáng. Nhìn chúng, tôi bỗng nhớ những tầu lá dong ướt mưa trên chiếc xe cam nhông quân sự năm nào.
Có những thứ đủ đầy hơn. Và cũng có những thứ, lặng lẽ vơi đi.
Tuổi xế chiều.
Bánh chưng càng vắng bóng.
Không hẳn vì sợ tiểu đường. Mà là vì Trung úy còn chờ lương hưu, tháng ba ngày tám vẫn ở phía trước. Không dám nghĩ đến bánh chưng đủ đầy. Sắm được cân gạo và lọ muối vừng, thế cũng đã yên lòng.
Bánh chưng có thể vắng trên mâm. Nhưng ký ức thì vẫn còn xanh như lá dong trên xe tải nhà binh năm xưa.
P/S:
1/ Những năm đầu thập niên 80, tại các mặt trận nơi miền Bắc ải, điều kiện hậu cần vô cùng thiếu thốn. Trong chuyến đi thực tế, đồng chí Lê Đức Thọ đã viết bài thơ “Điểm tựa”, ghi lại hình ảnh bữa cơm “canh toàn quốc” và những gian khó của người lính biên giới.
"Đời chiến sĩ còn nhiều khổ cực
Quần áo mỏng manh cơm có bữa chưa no
Đường dốc gập ghềnh lắm suối nhiều khe
Đôi lúc hỏng xe hàng không đến được
Gạo sấy khoai mỳ “bát canh toàn quốc”
Và “nước chấm đại dương” đỡ lúc đói lòng..."
2/ Bộ đội Binh đoàn Pác Bó trên đường tiến về Cao Bằng, ảnh chụp ngày 25.2.1979
3/ Bộ đội Binh đoàn Chi Lăng trên tuyến tiền duyên Lạng Sơn