Bài mới nhất về BDS TQ trên Economist: Một thập kỷ trước, Trung Quốc đang ở giữa thời kỳ bùng nổ bất động sản. Tại Chu Khẩu (Zhoukou), một thành phố đang đô thị hóa nhanh chóng ở vùng đồng bằng trung tâm đất nước, một nhà phát triển bất động sản đã khởi công một khu phức hợp dân cư với lời hứa hẹn về một “cuộc sống đậm chất Trung Hoa cổ điển”, tràn ngập cây xanh và kề cận các ngôi trường tốt. Ngày nay, hầu hết các tòa nhà cao tầng và biệt thự ở đây chỉ còn là những bộ khung bê tông trơ trọi. Chủ đầu tư, Henan Zhongao Plaza, đã phá sản và ông chủ của nó đang phải ngồi tù. Tại một vài tòa nhà, một số ít những cư dân can đảm đã dọn vào ở, nhưng các căn hộ lân cận thì bị bỏ trống; một số thậm chí còn không có cửa sổ.
Chào mừng đến với một lanweilou (lạn vĩ lâu), hay tòa nhà "đuôi thối" (dự án treo/bỏng hoang), một thuật ngữ lột tả ý niệm về những khởi đầu đầy hy vọng nhưng lại có kết cục tồi tệ. Gần đây, Chaguan (chuyên mục của The Economist) đã đến thăm dự án Henan Zhongao, lê bước lên những cầu thang tối tăm để tận mắt chứng kiến sự sụp đổ của thị trường bất động sản Trung Quốc đang diễn ra như thế nào—và cụ thể là, nó đang ảnh hưởng ra sao đến những người đã trót mua một cuộc sống tốt đẹp nhưng cuối cùng lại rơi vào cảnh trái ngược hoàn toàn.
“Tất nhiên là chúng tôi từng rất lạc quan. Chúng tôi cứ ngỡ xung quanh đây sẽ nhộn nhịp lắm,” ông Quách (Guo), một cư dân tuổi trung niên chia sẻ. “Tôi là người thích yên tĩnh, nhưng thế này thì tĩnh lặng quá,” bà Lý (Li), vợ ông, cười gượng. Vì khu phức hợp này quá đỗi hoang vắng, nên ai về nhà trước thường phải gọi điện cho người kia để báo rằng mình đã vào nhà an toàn. Ít ra thì họ cũng đã có thể dọn vào ở. Bà Lý buồn bã nói thêm, trong một số trường hợp, có những người mua nhà lớn tuổi đã qua đời trước cả khi nhận được chìa khóa.
Những số phận tương tự đang diễn ra trên khắp Trung Quốc. Các chủ đầu tư từng bán nhà trên giấy (bán trước khi xây dựng) để huy động vốn. Khi thị trường bất động sản lao dốc vào 5 năm trước, nguồn vốn của họ cũng cạn kiệt. Theo ngân hàng Nomura, tính đến năm 2023, Trung Quốc có khoảng 20 triệu bất động sản đã bán trước nhưng chưa hoàn thiện. Theo tính toán nhẩm của Chaguan, dựa trên mức giá trung bình, có một con số khổng lồ lên tới 17 nghìn tỷ nhân dân tệ (2,5 nghìn tỷ USD) tài sản của các hộ gia đình đang bị mắc kẹt trong các dự án đắp chiếu này — tương đương hơn 10% GDP một chút. Đó là một gánh nặng lớn cản trở nền kinh tế. Nhưng các quan chức dường như tin tưởng rằng, nếu có đủ thời gian, họ có thể dẫn dắt các dự án lanweilou này đến lúc hoàn thiện. Kế hoạch không nói ra của họ là phân bổ chi phí này ra càng rộng càng tốt và dập tắt mọi mầm mống bất mãn.
Việc chọn sống trong một lanweilou là điều khá bất thường. Trong một số trường hợp cực đoan, những người mua nhà tuyệt vọng đã dọn vào ở cả trước khi được kết nối điện nước. Tại dự án Henan Zhongao, các tiện ích điện nước đã được đấu nối. Tuy nhiên, thỉnh thoảng cư dân lại từ chối đóng phí bảo trì. Đáp lại, công ty quản lý tài sản cũng trả đũa. “Hôm nọ họ vừa mới cắt thang máy xong,” bà Lý nói. Rốt cuộc thì hai vợ chồng cũng muốn chuyển đến một ngôi nhà tốt hơn. Nhưng họ biết mình có thể sẽ phải mắc kẹt ở Henan Zhongao trong nhiều năm nữa. “Thậm chí chẳng có cách nào để định giá căn nhà của chúng tôi cả. Sẽ chẳng có ai muốn mua nó đâu,” ông Quách nói.
Chính phủ đang từ từ giải quyết từng bước vấn đề này. Năm 2022, họ đã giới thiệu chương trình baojiao lou, tức "bảo đảm giao nhà". Các quan chức đã lập ra một danh sách trắng (whitelist) các dự án đã bán trước nhưng chưa hoàn thiện, sau đó sử dụng kết hợp các biện pháp khuyến khích và gây áp lực để buộc các ngân hàng gia hạn tín dụng nhằm hoàn tất việc xây dựng. Tổng cộng, các ngân hàng Trung Quốc đã phê duyệt các khoản vay trị giá hơn 7 nghìn tỷ nhân dân tệ cho các bất động sản nằm trong danh sách trắng (mặc dù phần lớn là để đảo nợ chứ không phải là nguồn tài trợ mới).
Tại Henan Zhongao đang có những tia hy vọng le lói. Nơi từng là phòng trưng bày nhà mẫu giờ đây được dùng làm văn phòng tái cơ cấu nợ. Một đại diện của chủ đầu tư cũ đang ngồi cạnh lò sưởi củi để sưởi ấm. Trọng tâm công việc của ông là sắp xếp các giấy tờ chứng minh ai đã mua những căn hộ nào. Đội ngũ của ông đang làm việc với chính phủ để thu hút các nhà đầu tư mới. “Mọi thứ gần như đã sẵn sàng, và chúng tôi có thể sẽ tái khởi công vào cuối năm nay,” ông nói.
Nhiều người sẽ rất biết ơn khi nhận được ngôi nhà mà họ đã chờ đợi bấy lâu. Nhìn chung, họ vẫn tiếp tục trả tiền vay thế chấp — nếu không thì sẽ thành vỡ nợ. Một số ít người đã dám đứng ra tổ chức các cuộc biểu tình công khai, mặc dù giới chức trách đã nhanh chóng trấn áp. Tuy nhiên, đối với một số người mua, viễn cảnh hoàn thiện nhà mang một dư vị cay đắng. Cuối cùng, họ sẽ phải nhận bàn giao những ngôi nhà có giá trị thấp hơn rất nhiều — trong một số trường hợp giảm tới 50% — so với số tiền họ đã trả. Nếu công trình không bao giờ hoàn thành, ít nhất họ có thể có cơ hội rũ bỏ các khoản vay thế chấp của mình.
Không hoàn tiền
Tại Trịnh Châu (Zhengzhou), cách Chu Khẩu khoảng 200km (120 dặm), một cặp vợ chồng bỗng dưng nổi tiếng vì đăng các video lên mạng kể về cuộc chiến đấu tranh cho ngôi nhà mua trước của họ. Trương Dĩ Lượng (Zhang Yiliang) và Đổng Lệ Quân (Dong Lijun) đã đệ đơn kiện nhằm thu hồi khoản tiền đầu tư của mình. Nhưng tòa án đã xử thua, với phán quyết rằng dự án nhà ở đã sắp hoàn thành. Chaguan đã đến thăm địa điểm này. Quả thực nó đã gần sẵn sàng đón cư dân và trông khá bắt mắt, mặc dù nằm ở vùng ngoại ô xa xôi. Vào ngày 8 tháng 2, anh Trương và chị Đổng lại tung ra một video khác thông qua các tài khoản mạng xã hội dự phòng (các tài khoản chính của họ đã bị vô hiệu hóa). Họ không muốn căn hộ đó nữa. Họ muốn lấy lại tiền. “Xin hãy trả lại cuộc sống yên bình cho chúng tôi,” anh Trương van nài. “Chúng tôi không đáng phải dọn dẹp mớ bòng bong của các người thêm nữa.”
Nếu cặp vợ chồng thắng kiện, họ sẽ lấy lại được tiền đặt cọc và thoát khỏi khoản vay thế chấp âm vốn (khoản nợ vượt quá giá trị tài sản). Họ có thể mua một nơi ở mới với giá rẻ hơn nhiều so với bất động sản ban đầu. Nhưng hãy thử tưởng tượng những hậu quả dây chuyền đối với chính phủ. Sẽ có thêm hàng triệu người làm giống hệt họ. Sẽ tốn một khoản tiền quá lớn để bồi thường cho tất cả, và điều đó chắc chắn sẽ khiến nhiều dự án lanweilou vĩnh viễn không bao giờ được hoàn thiện. Lựa chọn thực tế duy nhất, theo quan điểm của chính phủ, là nặng nề bước tiếp với chương trình “bảo đảm giao nhà”.
Tại văn phòng dự án Henan Zhongao, người quản lý đang nỗ lực đưa dự án đó trở lại đúng quỹ đạo đã tóm tắt lại điều này một cách chuẩn xác nhất. “Người dân bình thường đang phải gánh chịu các chi phí. Đó là cách duy nhất để làm điều này,” ông nói. Sẽ không có gói cứu trợ nào dành cho các chủ đầu tư và cũng chẳng có gói nào cho người mua nhà. Thay vào đó, giới chức muốn san sẻ tổn thất ra toàn đất nước. Khi lĩnh vực bất động sản bùng nổ, mọi người dường như đều được hưởng lợi. Còn khi lao dốc, đó là một sự trả giá mang tính tập thể