Tôi rất tán thành bài viết dưới đây của bác Lợi Phan Mai. Tối qua tôi đã viết một bài nói về tầm quan trọng của học lịch sử. Kinh nghiệm lịch sử luôn luôn có thể giúp chúng ta giải quyết tốt những...
www.facebook.com
Tôi rất tán thành bài viết dưới đây của bác Lợi Phan Mai. Tối qua tôi đã viết một bài nói về tầm quan trọng của học lịch sử. Kinh nghiệm lịch sử luôn luôn có thể giúp chúng ta giải quyết tốt những vấn đề hôm nay. Bác Lợi nhắc lại bài học của Đà Nẵng hay Nhật Bản và Hàn Quốc rất hay. Chính phủ của thủ tướng Lê Minh Hưng nên học tập và nghiên cứu, sử dụng.
Tôi có cảm tưởng cách tái định cư của lãnh đạo Hà Nội hiện nay giống như Chính phủ đưa dân đi các khu kinh tế mới thời bao cấp. Chở họ vào rừng, cho một túp lều và lương thực đủ dùng trong 4-6 tháng rồi chổng đít quay đi mặc kệ dân tự sinh tồn.
Kết quả là chính sách kinh tế mới thất bại thảm hại. Hầu hết người dân đi khu kinh tế mới đã bỏ về thành phố. Nhưng họ không còn nhà cửa, không còn hộ khẩu, sống lất lây vật vạ trên đường phố, ngõ xóm, hoặc nhảy dù chiếm đất dựng nhà ổ chuột trước con mắt nhìn bất lực của chính quyền. Tệ hại hơn, rất nhiều người đã tìm mọi cách để vượt biên ra nước ngoài.
Những bài học lịch sử ở nước ta vô cùng phong phú. Chúng ta cứ liên tục rút kinh nghiệm, rút mãi rút mãi vẫn không bao giờ hết. Có điều càng rút kinh nghiệm thì làm mới lại càng sai.
Vậy không biết chúng ta đã và đang rút ra các bài học và các kinh nghiệm lịch sử kiểu gì, có rút bài học và kinh nghiệm một cách thực tâm không ? Có thực tâm vận dụng các kinh nghiệm và bài học lịch sử để lo cho tương lai của đất nước và tương lai của dân tộc không ?
Nhìn lại các bài học lịch sử của đất nước và của dân tộc, rồi nhìn thực tế đất nước và dân tộc hiện nay cũng như các định hướng và giải pháp phát triển trong tương lai đã được lựa chọn, tôi lo lắm.
———
SÔNG HÀN VÀ SÔNG HỒNG
BÀI 2: ĐẤT BÃI SÔNG KHÔNG CÓ SỔ ĐỎ VÀ THAM VỌNG “THÀNH PHỐ ĐÊM” CỦA HÀ NỘI
* Khi giá đền bù không mua lại được một phần năm số đất đã mất — ngay tại chính nơi mình dời đi
Đà Nẵng năm 2000 và Hà Nội năm 2026 đứng trước bài toán trông giống nhau đến kinh ngạc: biến dòng sông chảy qua lòng đô thị từ vùng bất định thành không gian kinh tế và văn hóa.
Nhưng có một khác biệt mà không bản quy hoạch nào ghi lại, không hội nghị đầu tư nào nhắc đến: phần lớn diện tích đất bãi sông Hồng không có sổ đỏ, và giá đền bù theo bảng giá nhà nước sẽ không đủ mua lại một phần năm diện tích đó ngay tại nơi người ta vừa dời đi.
I. THAM VỌNG CHÍNH ĐÁNG — VÀ NHỮNG GÌ ĐI KÈM VỚI NÓ
Tham vọng biến trục sông Hồng thành “thành phố đêm” — kinh tế đêm, văn hóa đêm, du lịch đêm — là hoàn toàn chính đáng. Đây là xu hướng phát triển đô thị của thế kỷ 21: các thành phố lớn cạnh tranh nhau bằng những gì diễn ra sau 8 giờ tối — nhà hàng, âm nhạc, nghệ thuật đường phố, chợ đêm, sự kiện trên mặt nước. Seoul làm được điều này dọc sông Hàn. Singapore làm được ở Marina Bay. Trùng Khánh làm được trên những vách đá ven Trường Giang.
Hà Nội có lợi thế mà không thành phố nào trong số đó có: sông Hồng nằm ở đúng trung tâm Thủ đô, với tầm nhìn ra Hồ Tây về phía tây và nội đô lịch sử về phía nam. Vị trí đó, nếu được khai thác đúng, có thể tạo ra một trung tâm kinh tế đêm đẳng cấp thế giới.
Nhưng giữa tham vọng và thực thi có một câu hỏi chưa được trả lời: ai sẽ ngồi ở những nhà hàng bên sông đó khi nó hoàn thành năm 2038, và ai sẽ không còn ở đó nữa?
II. ĐẤT KHÔNG SỔ ĐỎ — RỦI RO KHÔNG THỂ GIẢI QUYẾT BẰNG THIỆN CHÍ
Đây là điểm khác biệt căn bản nhất giữa người dân bãi sông Hồng và người dân ven sông Hàn Đà Nẵng trước năm 1997.
Tại Đà Nẵng, dù nhiều hộ dân không có đầy đủ giấy tờ pháp lý, chính quyền thành phố đã xây dựng hành lang pháp lý thẩm tra kỹ nguồn gốc đất theo thời điểm sử dụng thực tế: đất ổn định trước 31/5/1990 được bồi thường 100%. Nguyên tắc này được thực thi nhất quán, và nhà nước — không phải doanh nghiệp làm BT — là người trực tiếp quyết định và chịu trách nhiệm từng trường hợp.
Tại bãi sông Hồng, cấu trúc pháp lý đất đai phức tạp hơn nhiều. Đây là đất bãi bồi — về pháp lý thuộc sở hữu nhà nước, người dân chỉ sử dụng không có quyền sở hữu đầy đủ. Nhiều gia đình sống ở đây qua hai ba thế hệ nhưng không có sổ đỏ, hoặc chỉ có sổ ghi mục đích nông nghiệp.
Theo Luật Đất đai hiện hành, đất bãi bồi không có giấy tờ hoặc chỉ dùng để canh tác nông nghiệp sẽ được bồi thường theo khung giá đất nông nghiệp — mức thấp hơn hàng chục lần so với giá thị trường của chính mảnh đất đó sau khi được đô thị hóa.
Hà Nội đề xuất chính sách: người bị thu hồi đất được xem xét bố trí tái định cư tại chỗ, trừ trường hợp nhà đầu tư (BT) có phương án khác nhằm bảo đảm hiệu quả tài chính của dự án và được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận.
Hãy đọc kỹ câu “trừ trường hợp nhà đầu tư có phương án khác.” Trong một dự án 736.963 tỷ đồng mà liên danh ba tập đoàn phải hoàn vốn trong 13 năm, “hiệu quả tài chính” sẽ luôn có xu hướng dồn các đơn vị giá trị cao nhất — view sông, view Hồ Tây, cận phố cổ — cho các hạng mục thương mại, và đẩy tái định cư sang bờ tả ngạn hoặc các khu ven đô.
Người dân bãi sông nhận tiền đền bù theo bảng giá nhà nước. Với đất bãi không sổ đỏ, bảng giá đó sẽ không đủ để mua lại một phần năm diện tích tương đương ngay tại khu vực lân cận — nơi mà sau khi hạ tầng hoàn thành, giá đất sẽ nhảy vọt theo đúng quy luật mà Đà Nẵng đã chứng minh.
III. 70.474 HỘ DÂN VÀ 79.000–85.000 CĂN HỘ — CON SỐ TRÔNG ỔN VÀ NHỮNG GÌ NÓ KHÔNG NÓI
Ngày 19/5/2026, UBND TP Hà Nội lần đầu tiên công bố số liệu chính thức và cụ thể về tái định cư: tổng dân số hiện trạng trong phạm vi dự án khoảng 247.431 người với khoảng 70.474 hộ dân. Tổng số lượng căn hộ định cư bằng đất và căn hộ chung cư cao tầng dự kiến khoảng từ 79.000–85.000 căn, cơ bản đáp ứng nhu cầu tái định cư của các hộ dân bị ảnh hưởng.
Nhìn vào con số, tưởng như bài toán đã có lời giải: 70.474 hộ, chuẩn bị 79.000–85.000 căn — thậm chí còn dư. Cụ thể, khu đô thị định cư tại phường Long Biên 201 ha đáp ứng khoảng 40.000–42.000 căn hộ; khu tại phường Lĩnh Nam 98 ha đáp ứng 15.000–16.000 căn hộ. Phần còn lại — khoảng 22.000–27.000 căn — sẽ được bố trí từ quỹ nhà ở xã hội và khu đô thị Thư Lâm, Đông Anh.
Nhưng đằng sau con số trông có vẻ cân đối đó là những câu hỏi mà thông cáo báo chí không trả lời.
Câu hỏi thứ nhất: Căn hộ ở đâu so với nơi ở cũ?
Quan điểm của thành phố là ưu tiên đầu tư các dự án phục vụ tái định cư, tái thiết trước khi triển khai đồng bộ các hạng mục khác. Cam kết “tái định cư trước, xây dựng sau” là tín hiệu tích cực — nếu được thực thi đúng. Nhưng cả hai khu tái định cư chính — Long Biên và Lĩnh Nam — đều nằm ở tả ngạn. Trong khi đó, một bộ phận lớn dân cư bị ảnh hưởng sống ở hữu ngạn: dải phố từ cầu Nhật Tân đến vị trí cầu Trần Hưng Đạo, khu chợ đầu mối Long Biên phía hữu ngạn, khu Phúc Tân. Những người này không chỉ mất nhà — họ mất địa bàn sinh kế, mất mạng lưới khách hàng, mất vị trí trung tâm đã tích lũy qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thứ hai: Không phải tất cả đất bãi đều như nhau
Cần nói thẳng một điều mà các bản tin thường gộp chung: dải dân cư từ cầu Nhật Tân đến cầu Vĩnh Tuy — tức khu phố bàn cờ ngoài đê ở hữu ngạn — đa số đã được cấp sổ đỏ. Đây không phải đất bãi bồi canh tác nông nghiệp. Đây là nhà ở đô thị có giấy tờ pháp lý đầy đủ, nhiều căn xây nhiều tầng, có hộ khẩu, có địa chỉ hành chính, có giá thị trường thực sự. Đền bù cho nhóm này theo giá thị trường là nghĩa vụ pháp lý rõ ràng — và sẽ là khoản chi rất lớn.
Ngược lại, phần lớn đất bãi canh tác ở các vùng nông nghiệp — Đông Ngạc, Thượng Cát, Lĩnh Nam, Thanh Trì — không có sổ đỏ hoặc chỉ có sổ nông nghiệp. Đây mới là nhóm dễ bị thiệt thòi nhất trong bài toán đền bù, vì bảng giá đất nông nghiệp nhà nước thấp hơn hàng chục lần so với giá thị trường sẽ hình thành sau đó.
Câu hỏi thứ ba — và quan trọng nhất: Vào chung cư, sinh kế của ai sẽ còn?
Đây là câu hỏi mà không bản quy hoạch nào có ô để điền. Việc bố trí tái định cư được thực hiện theo nguyên tắc “bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.” “Bằng hoặc tốt hơn” về diện tích ở — có thể đạt được. “Bằng hoặc tốt hơn” về sinh kế — gần như không thể đạt được tự động khi chuyển từ nhà mặt đất sang căn hộ chung cư tầng 15.
Hãy tưởng tượng cụ thể. Một hộ gia đình ở khu chợ đầu mối Long Biên — nơi mỗi đêm từ 1 giờ sáng đến 6 giờ sáng có hàng nghìn người mua bán hoa quả, rau củ. Sinh kế của họ gắn với vị trí địa lý cụ thể: gần chợ, gần bến xe tải, có mặt bằng tầng trệt để nhập hàng, phân loại, bán buôn. Họ không thể làm nghề đó từ tầng 12 một tòa chung cư ở Long Biên cách chợ cũ 3 km, không có chỗ để hàng, không có thang máy chịu tải trọng hàng hóa, không có bãi đỗ cho xe tải. Đây là những dân nghèo lao động đêm — nếu mất địa bàn, họ mất tất cả.
Một hộ gia đình trồng hoa ở Phú Thượng có mảnh vườn 500 m² canh tác nhiều đời. Vào chung cư, họ nhận căn hộ 60–70 m² sạch sẽ, có nước máy, có thang máy. Nhưng không có đất để trồng, không có kho chứa đất, phân, giống, không có lối đi cho xe ba gác ra vào. Nghề hoa không thể mang vào căn hộ.
Người bán hàng rong, quán cóc, quán trà đá phục vụ cộng đồng lao động bãi sông — vào chung cư sẽ mất toàn bộ địa bàn và khách hàng cũ trong một sớm một chiều. Ban quản lý chung cư sẽ không cho phép họ kinh doanh trong hành lang hay trước sảnh. Họ sẽ phải trả thêm tiền thuê mặt bằng ở nơi khác — một khoản chi mới mà thu nhập cũ không đủ bù.
Đây không phải lo ngại lý thuyết. Đây là bài học thực tế từ hàng chục dự án tái định cư đô thị tại Việt Nam — từ Thủ Thiêm đến các khu tái định cư ở Hà Nội trong những năm 2000–2010: tỷ lệ hộ dân bán lại hoặc cho thuê suất tái định cư rồi đi thuê nhà trọ ở nơi khác gần sinh kế cũ lên đến 30–50% tại nhiều dự án. Họ bán không phải vì được giá, mà vì không thể sống được ở nơi mới.
Ở chung cư còn có những khoản phí mà người dân bãi sông chưa từng biết đến: phí quản lý chung cư, phí gửi xe, phí vận hành thang máy, phí bảo trì tòa nhà. Với hộ thu nhập thấp vốn chỉ quen chi phí sống của nhà mặt đất tự quản, những khoản phí này cộng lại có thể chiếm 15–20% thu nhập hàng tháng — một gánh nặng mới chồng lên gánh nặng mất sinh kế cũ.
Câu hỏi thứ tư: 79.000 căn hộ xây ở đâu, khi nào?
Thành phố sẽ đẩy nhanh tiến độ Khu đô thị định cư tại Long Biên và hoàn thiện thủ tục để khởi công Khu đô thị đa mục tiêu tại Thư Lâm, Đông Anh.
Nhưng “hoàn thiện thủ tục để khởi công” không phải “đã xây xong.” Với chu kỳ xây dựng chung cư cao tầng tại Hà Nội thường kéo dài 3–5 năm từ khi khởi công đến khi bàn giao, và với việc giải phóng mặt bằng được lên kế hoạch từ 2026, sẽ có một khoảng thời gian — có thể vài năm — mà hàng chục nghìn hộ dân phải sống trong trạng thái “đã mất nhà cũ, chưa có nhà mới.” Chính sách hỗ trợ thuê nhà 100% trong 3 năm đầu là cần thiết nhưng chưa đủ nếu khoảng trống đó kéo dài hơn.
IV. BA ĐIỀU KIỆN ĐỂ “THÀNH PHỐ ĐÊM” KHÔNG PHẢI LÀ “THÀNH PHỐ CỦA NGƯỜI KHÁC”
Điều kiện thứ nhất — Tái định cư tại chỗ là quyền, không phải ngoại lệ. Cần sửa lại câu “trừ trường hợp nhà đầu tư có phương án khác” thành “trừ trường hợp người dân tự nguyện lựa chọn phương án khác.”
Quyền được ở lại khu vực mình đã gắn bó không thể bị ghi đè bởi hiệu quả tài chính của doanh nghiệp.
Điều kiện thứ hai — Đặc thù bãi sông cần cơ chế đặc thù. Đất bãi không sổ đỏ nhưng sử dụng ổn định nhiều thế hệ phải được thẩm tra theo thực tế sử dụng — như Đà Nẵng đã làm với mốc 31/5/1990 — và bồi thường theo giá đất thực sự ở khu vực lân cận sau khi hạ tầng hoàn thành, không theo bảng giá nhà nước lạc hậu so với thị trường.
Đây là điều kiện để người dân bãi sông có thể mua lại được chỗ ở có giá trị tương đương tại chính nơi họ vừa rời đi.
Điều kiện thứ ba — Làng nghề là tài sản kinh tế, không phải vấn đề xã hội. Bát Tràng, Kim Lan, Nhật Tân, Văn Đức — những làng nghề này không chỉ là nơi ở của người dân bãi sông, chúng là tài sản văn hóa và kinh tế thực sự của “thành phố đêm” mà Hà Nội muốn xây dựng.
Khách du lịch quốc tế đến Seoul để xem truyền thống làm gốm, đến Kyoto để xem thủ công mỹ nghệ — không phải để ngồi trong trung tâm thương mại hiện đại mà ở đâu cũng có.
Đối với các dự án thành phần tái định cư tại Long Biên và Lĩnh Nam, các tầng thấp chung cư liền kề phải được ưu tiên dành riêng cho các hộ dân có sinh kế truyền thống — làm điểm buôn bán, cung cấp dịch vụ du lịch, sản xuất thủ công nghệ. Kèm theo đó là quỹ hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho các hộ thuần nông bãi bồi sang làm dịch vụ đô thị.
Lời kết: “Thành phố đêm” cần người để thắp sáng nó
Bé Mặn trở thành chuỗi nhà hàng đắt tiền không phải vì ai đó được quyền trục xuất cô chủ quán cũ — mà vì con đường ven biển Mỹ Khê được đầu tư hạ tầng, thương hiệu “Thành phố đáng sống” được xây dựng nhất quán, và khách du lịch kéo đến ngày càng đông. Cô chủ quán lên giá cùng với thành phố. Đó là kỳ tích thực sự.
Hà Nội cần “thành phố đêm” bên sông Hồng. Tham vọng đó xứng đáng được hiện thực hóa. Nhưng “thành phố đêm” đó sẽ chỉ có hồn nếu những người bán hoa Nhật Tân, người làm gốm Bát Tràng, người chài lưới Long Biên vẫn còn ở đó — không phải trong vai trò tái hiện “văn hóa truyền thống” theo giờ cho khách du lịch chụp ảnh, mà trong vai trò người dân thực sự của một thành phố đang phát triển cùng với họ, không phải thay thế họ.
Con số không thể nói dối: giá đền bù theo bảng giá nhà nước cho đất bãi không sổ đỏ sẽ không mua lại được một phần năm diện tích tương đương ngay tại khu vực người ta vừa rời đi.
Khoảng cách đó không phải là chi tiết kỹ thuật — đó là ranh giới giữa tái thiết đô thị và thay thế dân số.
Hà Nội cần chọn bên nào của ranh giới đó trước khi máy ủi đến — không phải sau.